2012. Ik sta aan de rand van een veld in Anambé, in het zuiden van Senegal. De irrigatiekanalen zijn overwoekerd, de landbouwmachines staan stil en de boeren hebben niet genoeg zaaigoed om aan het volgende seizoen te beginnen. Ik vraag me af wat we hier komen doen. Veertien jaar later krijgt de boerenorganisatie FEPROBA meer dan een half miljoen euro krediet van een landbouwbank. Wat is er in de tussentijd gebeurd?
‘Wat een uitzichtloos rommeltje.’ Ik zeg het niet, maar ik denk het wel. Het is februari 2012. Er valt nergens te schuilen voor de verschroeiende middagzon. Hier zouden boeren het volgende rijstseizoen moeten voorbereiden. Maar er gebeurt niks.
Iets met zaaigoed dat niet op tijd aangekocht raakte. De eigen voorraad zaden? Die hebben gezinnen tijdens de voedselcrisis van 2008 opgegeten. Vijf jaar later worstelen ze nog altijd om genoeg zaden bij elkaar te krijgen. Er liggen irrigatiekanalen, lang geleden aangelegd, maar die zijn slecht onderhouden en op veel plaatsen overwoekerd. Om de pompen te laten draaien is diesel nodig. Daar hebben de meeste boeren geen geld voor. Er zijn ook landbouwmachines geleverd. Alleen: boeren die betalen om hun veld te laten bewerken, zien niemand opdagen. Geld weg, veld onaangeroerd. De relatie met het landbouwagentschap van de overheid is een aaneenschakeling van conflicten.
Ik kijk naar mijn Senegalese collega. Wat komen we hier in godsnaam doen? Hebben we hiervoor zo lang gereden? Er is zelfs nog geen officiële samenwerking met deze boeren. Hun organisatie, FEPROBA, bestaat vooral nog op papier. Hoe kan dit ooit lukken?
Anambé zou dé rijstschuur van Senegal moeten zijn. En toch, het land waar mensen tweemaal per dag rijst eten, voert het grootste deel van zijn rijst in. Toen de wereldmarkt in 2008 op hol sloeg en de rijstprijzen verdubbelden, wachtten boeren in Anambé op vrachtwagens met voedsel dat niet kwam. Uiteindelijk aten gezinnen op wat voor de volgende oogst moest zorgen: hun rijstzaden.
Vijf jaar later zie ik de gevolgen nog altijd. Geen zaaigoed betekent geen nieuwe oogst. Zonder oogst geen inkomsten en zonder inkomsten wordt het moeilijk om opnieuw te investeren. Intussen liggen de irrigatiekanalen er ongebruikt bij en staan de machines stil. De grond is er. De boeren zijn er. De vraag naar rijst is er ook. Wat ontbreekt, is een manier om al die mogelijkheden met elkaar te verbinden.
.jpg)
Ik weet op dat moment nog niet hoe we daaraan moeten beginnen. Maar ik maak kennis met Landing Diémé, de voorzitter van FEPROBA, en begrijp al snel dat hij daar zelf heel goed over heeft nagedacht.
Landing is al lang niet meer jong, maar hij heeft een duidelijk doel: een sterke boerenorganisatie uitbouwen, geleid door jonge boeren en boerinnen. ‘Zij moeten hier een toekomst zien, zonder daarvoor naar Dakar of het buitenland te moeten trekken. Als ik daarin slaag, kan ik gerust sterven.’
‘We hebben geen nieuwe programma’s van de overheid nodig. We hebben een beleid nodig dat investeert in de landbouwers. Er worden zaden en meststoffen verdeeld zonder dat iemand de boeren vraagt wat ze nodig hebben. Of alles komt te laat. Er worden machines geleverd, maar niemand zorgt dat ze blijven werken.’
Landing spaart ook zijn eigen organisatie niet. ‘Als de organisatie niet goed geleid wordt, waarom zouden boeren er dan geld en tijd in steken?’ Hij heeft gelijk. FEPROBA kan moeilijk van anderen verwachten dat ze hun afspraken nakomen als de organisatie zelf niet goed functioneert. Er ligt een plan op tafel. De boeren bekijken samen met Rikolto wat er verkeerd loopt en hoe ze de taken beter kunnen verdelen. De organisatie moet sterker worden, zodat ze haar leden kan vertegenwoordigen en het vertrouwen van andere partners kan verdienen.
Mijn collega's geloven erin. Ik zie vooral hoeveel er tegelijk moet lukken. Mogelijkheden zijn er. Een plan ook. Maar geld om te starten? Amper.
De vooruitgang in Anambé kwam er niet van de ene dag op de andere. Ze vroeg jaren van samenwerking, begeleiding en geduld. Dankzij de steun van mensen zoals u kan Rikolto ook blijven werken aan oplossingen die niet meteen resultaat opleveren, maar wel nodig zijn om boerenorganisaties sterker te maken.
Met uw gift helpt u boeren om hun positie in het voedselsysteem te versterken, hun oogst op de markt te brengen en hun toekomst zelf uit te bouwen. Ook wanneer de weg ernaartoe lang is.
.jpg)
‘Wij willen moderne boeren zijn die hoge rendementen halen op het veld, maar we willen ook meespelen in de verwerking en de vermarkting van de rijst.’ Eén van de jonge boeren die bij ons gesprek komt staan, is duidelijk over zijn ambities. Die uitspraak blijft me bij. Deze jongeren willen niet alleen genoeg rijst telen om het volgende seizoen te halen. Ze willen hun bedrijf uitbouwen en ook een rol spelen in wat er na de oogst met hun rijst gebeurt.
Wanneer we terugwandelen naar de auto, neemt Landing mijn hand vast en knijpt erin. Zijn doorleefde handen en fonkelende ogen doen me denken aan mijn overleden grootvader. ‘Vanaf nu ben jij de vertegenwoordiger van FEPROBA in België’, zegt hij. We lachen, maar hij meent het. ‘Neem ons verhaal mee. Elke kleine kans zullen we grijpen.’
Voor we vertrekken, stoppen we nog bij het huis van een jonge boer. Afgaand op de uitpuilende groentetuin zou je denken dat hier de rijkste mens op aarde woont. ‘Hoe krijg je dat voor elkaar in deze droogte?’ vraag ik.
‘Je cultive.’ Ik teel.
Het antwoord is even kort als mijn vraag onnozel. Hij is boer. Geen job, maar een roeping.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
In de jaren die volgen, krijgt onze samenwerking vorm. Ons team brengt de boeren en de overheidsdiensten aan tafel om afspraken te maken die ook uitgevoerd worden. Boeren krijgen meer zekerheid over het gebruik van hun grond. Een technieker houdt met zijn ploeg de machines draaiende. FEPROBA leert de oogst beter plannen, de boekhouding bijhouden en onderhandelen met kopers. Bij de Belgische Ontwikkelingssamenwerking vinden we steun om grotere ambities na te jagen.
Het is werk dat zich niet gemakkelijk in één foto laat vatten. Je ziet niet meteen wat het oplevert wanneer boeren en overheidsdiensten opnieuw met elkaar rond de tafel gaan zitten. Je kunt het moeilijk meten aan het aantal vergaderingen dat we organiseren of opleidingen die we geven.
Maar zonder die afspraken blijft een irrigatiekanaal misschien ongebruikt. Zonder een goed werkende organisatie raken boeren hun oogst moeilijk verkocht. En zonder betrouwbare leveringen zal een afnemer niet snel opnieuw bij dezelfde boeren aankloppen.
De jaren die volgen, zijn er van vallen en opstaan. Een goede oogst is nog geen verkochte oogst. Een ondertekend contract is nog geen levering. Maar op een dag slaagt FEPROBA erin om 200 ton rijst te verzamelen voor het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties. De juiste kwaliteit, op tijd geleverd. Zo groeit het vertrouwen, dag na dag. Tot het punt waarop een bank vandaag grote kredieten durft te verstrekken.
Juni 2026. Ik lees een update van ons team in Senegal voor het jaarverslag. FEPROBA telt intussen 5.000 leden en heeft het vertrouwen gekregen van een grote landbouwbank. In 2025 kreeg de organisatie meer dan een half miljoen euro krediet om de rijst van haar leden te vermarkten. Ze levert voortaan aan handelaars en rechtstreeks aan een universiteit. De organisatie die ooit zelf geen zaaigoed bij elkaar kreeg, is inmiddels ook een erkend leverancier van gecertificeerd zaaigoed.
En dan zijn er de jongeren die een bedrijf hebben opgericht dat meststoffen verwerkt tot korrels. Daarmee kunnen boeren gerichter bemesten. Jonge vrouwen bouwen hun eigen zaak uit in de verwerking van rijst. ‘We hebben zoveel vraag dat we niet altijd kunnen volgen’, vertelt Fatoumata Komba Madiang.
Ik knipper met mijn ogen. Is dit echt? In mijn hoofd reis ik terug naar 2012. Naar dat veld waar niets leek te lukken. Naar de stilstaande machines, het ontbrekende zaaigoed en de boerenorganisatie die vooral nog op papier bestond. Veertien jaar later kan FEPROBA de rijst van haar leden op de markt brengen, heeft ze toegang tot krediet en bouwt ze mee aan de productie van gecertificeerd zaaigoed. Jongeren en vrouwen zien kansen om ook in de verwerking van rijst een eigen onderneming uit te bouwen.
Dat betekent niet dat alle problemen in Anambé verdwenen zijn. Maar de organisatie heeft vandaag mogelijkheden die in 2012 nauwelijks denkbaar leken.
.jpg)
Wanneer ik de evolutie van FEPROBA bekijk, zie ik hoeveel er op zijn plaats moest vallen voordat een bank bereid was om zo'n krediet te verstrekken. De boeren moesten meer zekerheid krijgen over hun grond. De machines moesten opnieuw werken. FEPROBA moest leren plannen, haar boekhouding bijhouden en onderhandelen met kopers. De relaties met de overheidsdiensten moesten verbeteren. Afnemers moesten erop kunnen vertrouwen dat de organisatie de juiste hoeveelheid rijst, van de juiste kwaliteit en op tijd kon leveren. Vandaag heeft FEPROBA dat vertrouwen opgebouwd.
Maar wie betaalt voor de gesprekken die nodig zijn zodat boeren en overheidsdiensten elkaar weer vertrouwen? Voor het geduld om na een mislukte levering opnieuw met een afnemer aan tafel te gaan? Voor de begeleiding die ervoor zorgt dat een boerenorganisatie haar afspraken kan nakomen en op termijn zelf investeringen kan aantrekken? En wie zorgt ervoor dat de ervaring uit Anambé ook doorstroomt naar het beleid van de Senegalese overheid en het internationale platform voor duurzame rijst?
Dat zijn inspanningen die minder zichtbaar zijn dan een tractor op een veld. Toch zijn ze essentieel. Een voedselsysteem verandert niet doordat je ergens één schakel verbetert, maar doordat de verschillende schakels op elkaar beginnen in te spelen. Dat is wat ik in Anambé heb zien gebeuren. Stap voor stap.
Op 1 oktober 2026 werk ik twintig jaar voor Rikolto. Het is nog altijd mijn eerste job. Daar mag je twee zaken uit afleiden. Ten eerste: ik ben hier stilaan een ancien. Ten tweede: ik werk hier intussen lang genoeg om de afstand te overzien tussen dat uitzichtloze rommeltje in 2012 en de vooruitgang van vandaag.
Kleine stappen zijn snel gezet. Ze geven moed. Maar om er een lange weg mee af te leggen, heb je jaren nodig. En mensen die blijven meewerken, ook als het tegenzit. Daarom denk ik nog vaak aan het antwoord van mijn collega Mame Birame toen ik in 2012 vroeg wat we in Anambé kwamen doen. ‘Wij werken daar waar niks vanzelf gaat, waar de meeste dingen tegenzitten. Anders zijn wij niet nodig.’
Die uitspraak is me bijgebleven. Ze herinnert me eraan waarom we bij Rikolto niet alleen kijken naar wat er vandaag ontbreekt, maar ook naar wat nodig is om ervoor te zorgen dat oplossingen blijven werken.
Ik ben blij dat ik de afstand tussen 2012 en 2026 van zo dichtbij heb mogen meemaken. En ik ben Landing dankbaar dat hij me destijds vroeg om het verhaal van FEPROBA mee naar België te nemen. Toen ik in 2012 aan de rand van dat veld stond, vroeg ik me af wat we daar kwamen doen. Vandaag weet ik hoeveel er kan groeien wanneer boeren, hun organisaties en de mensen rondom hen de tijd en de ruimte krijgen om samen te bouwen aan een toekomst.
.png)