Scholen in DR Congo als motor voor gezonde voeding in conflictgebieden

"Een school kan een plek zijn waar we lichaam en van kinderen beschermen." Dat zegt Eliezer, leraar aan de CS Bethel School in Goma. Hij zag de afgelopen jaren een duidelijke verandering in zijn klas sinds "Goed eten op school" werd opgenomen in het curriculum. 

In een regio die al jaren geteisterd door conflict en instabliteit klinkt dat misschien idealistisch. Toch proberen scholen in de steden Goma en Bukavu vandaag een belangrijke rol te spelen in het herstellen van een gebroken voedselsysteem: van wat kinderen eten tot hoe jonge ondernemers in de voedselketen een stabiel inkomen kunnen opbouwen. 

Wanneer conflict bepaalt wat kinderen eten

Goma, een stad van ongeveer twee miljoen inwoners aan de oevers van het Kivumeer in de provincie Noord-Kivu, wordt al jaren geconfronteerd met geweld en instabiliteit. Gewapende aanvallen, waaronder escalaties met de M23-rebellengroep, hebben aanvoerketens voor voeding en basisdiensten ernstig verstoord. Veel inwoners zijn gedwongen hun huizen te verlaten en zich elders in de Democratische Republiek Congo of zelfs buiten de landsgrenzen te vestigen. Ook Bukavu, een stad verder naar het zuiden, ervaart een vergelijkbare druk. 

In deze context zoeken lokale verenigingen en maatschappelijke organisaties voortdurend naar oplossingen om basisbehoeften te garanderen, waaronder toegang tot voedsel. 

De voedselsituatie in de regio is namelijk al lange tijd zorgwekkend. Ongeveer zes miljoen schoolgaande kinderen lijden aan chronische ondervoeding en meer dan 40 procent heeft een groeiachterstand. Dat betekent dat hun lichamelijke en cognitieve ontwikkeling wordt afgeremd door slechte voeding, met grote gevolgen voor hun toekomst en voor het menselijk kapitaal van het land. 

De situatie heeft verschillende oorzaken. Sinds de onafhankelijkheid in 1960 zijn schoolvoedingsprogramma's vaak versnipperd en onder gefinancierd gebleven. Daardoor werd er weinig geïnvesteerd in infrastructuur en is de voedselomgeving op scholen vaak slecht georganiseerd. Veel ouders geven hun kinderen zakgeld om snacks te kopen, zonder zich altijd bewust te zijn van de gezondheidsrisico's. Tegelijkertijd bieden verkopers vaak zetmeelrijke en koolhydraatrijke snacks aan die niet officieel zijn goedgekeurd voor verkoop op school. 

Waarom beginnen bij scholen? 

Voor Rikolto vormen scholen een strategisch startpunt om verandering in heel het voedselsysteem op gang te duwen. 

In Goma en Bukavu werkt Rikolto aan betere toegang tot betaalbaar, voedzaam en gezond voedsel voor schoolkinderen. Terwijl wil het programma kansen creëren voor lokale spelers, zoals voedselverkopers en jonge ondernemers met kleine en middelgrote bedrijven. Door scholen als ontmoetingsplek te gebruiken, kunnen leerlingen, leraren en lokale ondernemers samenwerken aan een gezondere voedselomgeving. 

Meer energie en aandacht in de klas

In Goma hebben inmiddels 23 leraars de lessen over gezonden voeding en hygiëne geÏntegreerd in hun wekelijkse lesprogramma. Twee uur per week bespreken ze onderwerpen zoals evenwichtige voeding, voedselgroepen, hun voedingswaarde en het verband tussen voeding en gezondheid. 

De leraars zien een duidelijke impact. Leerlingen praten vaker over gezonde voeding en letten meer op wat ze eten tijdens de dag. Eliezer ziet het verschil ook in zijn klas: "Voor dit programma startten, kwamen veel kinderen naar school met sterk bewerkte snacks. Dat zorgde ervoor dat ze moe en slaperig waren na de pauze, waardoor het moeilijker was om les te geven. Nu eten kinderen vaker gezonde producten. Ze hebben meer energie en zijn aandachtiger. "Wanneer een kind goed eet, leert het beter."

Ook leerlingen merken veranderingen, Keza Bwema Inès een leerlingen uit het derde jaar van C.S. Adventise Béthel. De lessen over de voedselpiramide veranderen haar eetgewoontes. "Ik drink nu veel meer water omdat ik ervan overtuigd ben dat het belangrijk is voor gezondheid. Mijn ouders kiezen nu vaker voor fruit en groenten en bereiden evenwichtige maaltijden voor mij. "Ik drink nu vers sap en eet minder snoep en meer vers voedsel."

De kantine met kunstmatige sapjes verdwijnt

In Bukavu bereikt het programma meer dan 11.351 leerlingen in tien scholen, waaronder 5.576 jongens en 5.775 meisjes. Daar helpen 150 leerling-ambassadeurs om goede hygiëne- en voedingsgewoonten te promoten bij hun klasgenoten en hun famillies. Daarnaast zijn er negen schooltuinen aangelegd, die leveren groenten voor de schoolmenu's en worden ook gebruikt als leerplek voor milieueducatie. 

Volgens Bahati Kikuni Justin, directeur van The Perfect School zijn veranderingen duidelijk zichtbaar. "Zelfs een kleuter weet hier dat je je handen moet wassen voor het eten en dat je niet zomaar alles kunt eten. Deze gewoontes zijn onderdeel geworden van de cultuur van onze school."

In sommige scholen helpen leerlingen ook bij het bereiden van voedsel. Ze leren bijvoorbeeld hoe je je handen goed wast, hoe je groenten schoonmaakt en hoe je voedsel bereidt zonder belangrijke voedingsstoffen te verliezen. Maar gedragsverandering in de klas is niet genoeg. Als nieuwe gewoontes willen blijven bestaan, moet het ook voedsel dat buiten de schoolpoort wordt verkocht veranderen. 

Schoolvoeding creëert economische kansen

In de wijk Bagira in Bukavu runt de 29-jarige Claude Manirahuha Kampunzu een klein voedingsbedrijf: Bon Service. Hij levert donuts, samosa's, cakes met lokale ingrediënten en verse melk aan de schoolkantine van het Bangu Institute. Voor hij met het programma samenwerkte, wertke Claude zoals veel kleine verkopers: met een onzekere vraag, beperkte training en kleine winstmarges. 

Via ondersteuning van SOKO LETU, een online marktplaats die coöperaties en boeren met consumenten verbindt, kreeg hij trainingen over voedselhygiëne, menuverbetering en portieplanning die past bij het budget van leerlingen. In negen maanden tijd verdubbelde zijn dagelijkse omzet uit schoolverkoop: van 82.500 naar 175.800 Congolese frank. 

Claude: "Dankzij de samenwerking met scholen hebben we onze omzet kunnen verdubbelen en ons aanbod kunnen uitbreiden. Ik ben ervan overtuigd dat ik nog verder kan groeien, terwijl ik de normen voor voedselhygiëne en -veiligheid garandeer."

Voor jonge ondernemers in een omgeving met veel onzekerheid is een stabiele vraag van scholen een belangrijke voorwaarde om te groeien. 

Losse verkopers vormen sterke netwerken

In 2022 lanceerden Rikolto en lokale partners een incubatieprogramma voor agrovoedingsbedrijven: Generation Food. Jonge ondernemers in de voedingssector kregen begeleiding en technische ondersteuning om nieuwe markten te bereiken. Uit het programma ontstonden ook samenwerkingsplatforms waar ondernemers zich konden organiseren. 

In Bukavu werkt bijvoorbeeld GIE-GAKI, een groep agrarische ondernemers die opereert onder de naam SOKO LETU. De groep telt honderd leden die samen meer dan 240 producten aanbieden. Via dit netwerk coördineren ze leveringen, delen ze kennis en beheren ze hun voorraad gezamenlijk. In Goma bestaat een gelijkaardig platform, GIE-MAVUNO SAFI. 

Door hun acitviteiten en juridische status te formaliseren worden deze ondernemingen sterker en kunnen ze beter omgaan met economische schokkken. Tegelijk maken ze een stabiele voedselvoorziening voor scholen mogelijk omdat ze grote volumes kunnen leveren. 

Vandaag leveren jonge ondernemingen samen meer dan 13 ton veilig en voedzaam voedsel per jaar aan negen schoolkantines in Bukavu. Dat bestaat uit 11,6 ton basisproducten zoals peulvruchten, groenten en verrijkte bonen, aangevuld met 1,42 ton voedzame snacks. Digitale platform zoals SOKU LETU helpen om bestellingen beter te organiseren, transportkosten te verlagen en producten beter af te stemmen op de noden van leerlingen en hun famillies.

Bouwen aan een schoolgericht voedselsysteem

Lokale organisaties zoals de Consumers'Rights Association, LICOSKI en INNOVERT spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van deze initiatieven. Ook ouders en schooldirecteurs zijn nauw betrokken. 

In steden waar de overheid vaak minder aanwezig is, helpt deze samenwerking om projecten toch te laten groeien en het voortbestaan. Daarom werd een plaform opgezet waarin alle partners samenwerken aan richtlijnen voor voedselbedrijven, gezamenlijke projecten en beleidswerk. 

Wat brengt de toekomst? 

De volgende stappen zijn gericht op het overtuigen van beleidsmakers dat investeren in gezonde schoolvoeding een slimme en kostenefficiëntie keuze is. Tegelijk willen de partners zorgen voor een beter beleid voor lokale voedselbedrijven en meer samenwerking rond voedseleducatie op scholen. 

SOKO LETU en GIE-MAVUNO SAFI willen hun aanbod aan scholen verder uitbreiden via het netwerk van Rikolto. Er lopen gesprekken met nieuwe coöperaties om meer producten beschikbaar te maken. 

In Goma wordt ook samengewerkt met initiatief One House, One Healthy Garden. Daarbij worden 111 moestuinen bij gezinnen ondersteund, waarvan de groenten later via het ondernemersnetwerk verkocht kunnen worden. 

Daarnaast zijn er gesprekken met de coöperatoe SCPNCK om bonen aan scholen te leveren die verrijkt zijn met specifieke voedingsstoffen zoals ijzer. In Bukavu zijn er plannen om fruitbomen te planten die voedsel kunnen leveren aan twaalf scholen. Via clubs, wedstrijden en activiteiten rond gezonde voeding blijven leerlingen betrokken bij het project. ZIj zijn de toekomstige ambassadeurs van goed eten op school.